In 1830 waren de grote verdedigingswerken van de stad Ieper conform de verdragen van 1815 zo goed als afgewerkt. Dat betrof de bouw van voldoende gebouwen om de garnizoenssoldaten te herbergen, plus de noodzakelijke magazijnen en arsenalen om oorlogsmunitie en geniemateriaal op te slaan zodat Ieper in staat moest zijn om zich te verdedigen.
De werken waren nog niet compleet afgewerkt en bepaalde onderdelen van de versterkingen dienden door allerhande vergissingen in uitvoering nog helemaal afgewerkt te worden. Op 25 juli 1830, op het moment dat in Frankrijk de revolutie uitgebroken was die de troon van de Bourbons liet sneuvelen, waren heel wat Ieperse arbeiders aan het werk bij de heropbouw van de hoofdvestingmuur in de buurt van de infanteriekazerne, de schuilkelder voor de bommen en ze werkten eveneens aan de kant van het Minneplein.
De dreiging dat er vanuit Frankrijk een nieuwe oorlog zou kunnen ontstaan, zorgde er voor dat men die werken nog actiever voortzette. Ieper kreeg alvast extra bewapening toegestuurd, het garnizoen kreeg versterking en de bevelvoering van het fort onder leiding van generaal George dook op in de stad. De Franse revolutie van 1830 die op de sympathie van de Belgische oppositie kon rekenen bedreigde de Nederlanden. En het leger van deze Nederlanden leek onvoldoende sterk om weerstand te bieden aan Frankrijk en om succesvol de Belgische steden te verdedigen.
In een geheime overeenkomst van 15 november 1818 tijdens het congres van Aix-en-Chapelle was er afgesproken om bij een eventuele dreiging de hulp van de Engelsen in te roepen die dan de forten van Oostende, Nieuwpoort, Ieper en die op de Schelde zouden verdedigen, met uitzondering van Antwerpen. De Waalse vestingen zouden beschermd worden door de Pruisen.
En met die dreiging uit Frankrijk leek dit scenario onafwendbaar. Begin september 1830 had een hoge Pruisische officier te Londen met een afgevaardigde van de Engelse regering afgesproken om de nodige maatregelen te nemen in dat verband. Maar daar was wel de goedkeuring van de Nederlandse koning voor nodig. De commissarissen van de drie mogendheden onderhandelden in Holland over de precieze voorwaarden hoe deze Pruisische en Engelse interventie kon plaatsgrijpen toen in Brussel de Belgische revolutie plaatsvond.
De onderhandelingen in Holland werden afgebroken want de gebeurtenissen in Brussel dreigden zich ook voor te doen bij de andere mogendheden. De revolutie spreidde zich uit over Europa, met wel elke dag nieuwe ontwikkelingen waar de diplomatie niet langer tegen opgewassen leek. De situatie in de Belgische grenssteden was voor de staatshoofden van ondergeschikt belang in een tijd waar de eigen kronen op het spel stonden.
De evenementen van juli in Frankrijk en van september in België hadden een eerste slag toegebracht aan de ‘Heilige Alliantie’ tussen Nederland, Pruisen en Engeland van wie gedacht was dat die net borg zou staan voor een langdurige stabiliteit.
Toch waren de onderhandelingen in de loop van september hervat en waren – op 24 september 1830 – de forten van Oostende, Nieuwpoort en Ieper bezet door Engelse troepen. Het liet vermoeden dat de Belgische revolutie niet compleet losgebarsten was of prompt afgeblokt en dat de resoluties van 1815 het alsnog zouden redden.
De revolutie in Frankrijk en vooral de besluiteloosheid en het uitstelgedrag van de Hollandse koning Willem I dreven echter de patriottistische gedachten tot een climax met de verzuchting om nu eindelijk een vrij en onafhankelijk België tot stand te brengen. Op diezelfde 24 september werd te Brussel om 7u een Belgische instelling boven de doopvont gehouden onder de bescheiden naam van ‘Belgische bestuurscommissie’ en die gaf aanleiding tot een snelle verspreiding van de geest van onafhankelijkheid in heel België.
Vrij snel al waren er in heel het land Belgische vlaggen te zien. Dat was in de eerste weken na de Brusselse revolutie ook het geval geweest in Ieper. De omstandigheden van de capitulatie van ons stedelijk garnizoen en de evacuatie van de stad werden al uitvoerig beschreven zodat we ons weer konden focussen op de Ieperse versterkingen.
De voltooiingswerken aan de stadsmuren lagen nu plots compleet stil. Een groot deel arbeiders waarvan een groot deel vreemd aan Ieper, zat nu plots zonder werk. Het was een toestand die niet van gevaar gespeend was om de publieke orde in stand te houden en die werd nog versterkt door de opgehitste geesten, eigen aan elke revolutie. Het werd in elk geval duidelijk dat er snel oplossingen moest komen om rellen te voorkomen.
Het stadsbestuur kwam overeen met het voorlopig landbestuur om momenteel toch de werken aan de versterkingen verder te zetten onder de leiding van onze landgenoot Paul Bourgois die als Vlaamstalige toegevoegd was aan de Ieperse genietroepen. En dus werden de werken niet langer met een militaire doel maar wel om het behoud van de kalmte in de stad voortgezet, wel te verstaan nu door een deel arbeiders waarvan, gezien de omstandigheden hun discipline serieus te wensen overliet.
Het aantal arbeiders zou ook geleidelijk aan verminderd worden. Het werk zou nooit helemaal voltooid worden en de barsten in de belangrijkste vestingmuur die al in 1830 te zien waren, zouden nog altijd te zien zijn in 1848.
Na de val van het Hollands bestuur dat de opdracht gegeven had voor de opbouw van de Ieperse versterkingen bleek al direct vanaf 1830 dat het bestaan ervan in vraag gesteld werd. En dan voornamelijk door de grote mogendheden die 15 jaar geleden er nog zelf op aangedrongen hadden. De Belgische forten aan de zuidzijde van België waren opgetrokken om het koninkrijk te beschermen en een snelle verdediging op te bouwen tegen een onverhoedse aanval vanuit Frankrijk.
Het fort van Ieper was van groot belang geweest voor Engeland en dat belang zou er zeker nog een tijdlang voor zorgen dat er niet geraakt werd aan de Ieperse versterking. Maar de revoluties in België en Frankrijk hadden wel gezorgd voor een fundamentele verandering in de relatie tussen beide landen.
De Fransen hadden de Belgische revolutie gesteund en ook de Belgische opinie stond positief tegenover onze zuiderburen waar ze zich in herkenden. Dat betekende dat het belang van al die forten aan de grens nu plots in vraag gesteld werd. Dat betekende voor de geallieerden van Holland, Engeland en Pruisen dat ze eigenlijk overbodig werden.
Op 17 april 1831 tekenden ze – samen met Rusland – te Londen een protocol waarbij ze België als onafhankelijke staat erkenden en deze mogendheden spraken onder elkaar af om onderhandelingen te starten over wat er diende te gebeuren met de Belgische versterkingen en of die nu al dan niet moesten afgebroken worden. Toch was er al een eerste conclusie dat er in elk geval te veel versterkingssteden waren die door de Belgen onmogelijk allemaal zelf konden verdedigd worden.
De conferentie liet noteren dat het alleen maar de Belgische belangen voor ogen had terwijl het niet eens de Belgische gevolmachtigde had toegelaten tot de vergadering, wat ook voor die van Frankrijk het geval was.
Het protocol van 17 april 1831 gaf dan ook aanleiding tot ernstige diplomatieke incidenten en leidde tot ernstige irritatie in België. Een ergernis die pas in juli 1831 aan de oppervlakte kwam. Uiteindelijk kon de regering van België op 8 september 1831 niet veel anders dan zich akkoord te verklaren met het bewust protocol waarbij dus een deel van de forten diende afgebroken te worden.
Over welke steden het dan ging werd niet gespecifieerd. België stelde – in akkoord met Frankrijk – voor om de gordels van Charleroi, Bergen, Ath, Doornik en Menen te slopen. De versterking van Ieper diende dus op dat moment volgens de Belgische regering niet ontmanteld te worden.
Maar deze voorstellen werden niet compleet overgenomen door de grote mogendheden. Er moesten méér forten ontmanteld worden omdat er nog te veel overbleven om te bemannen en te onderhouden. Op 14 december 1831 tekenden de gedeputeerden van Groot-Brittannië, Oostenrijk, Pruisen en Rusland samen met de Belgische afgevaardigde een definitieve conventie, benoemd als de ‘Conventie van de Forten’. Het waren nu de versterkingen van Menen, Ath, Bergen Philippeville en Mariëmburg die voor 31 december 1833 ontmanteld dienden te zijn. Hoewel de versterking van Ieper nog niet ter dood veroordeeld was, leken de principes ervan te wijzen dat ook Ieper aan de beurt zou komen.
Tijdens de onderhandelingen had Ieper inderdaad toen al op de bewuste lijst gestaan en het was dankzij de hertog van Wellington geweest dat onze versterkingen uiteindelijk behouden bleven. De achterliggende reden was niet helemaal duidelijk maar vermoedelijk was het bastion Ieper in het geval van een eventuele nieuwe oorlog van groot strategisch belang voor Engeland en dus had de Engelse hertog niet gesproken vanuit de interesse van België maar uit eigenbelang. Voor de Ieperlingen zelf leek hun beschermende gordel verzekerd en de koning van België had trouwens beloofd om die in goede toestand te behouden.
De feitelijke afbraak van de veroordeelde versterkingen werd aanvankelijk niet uitgevoerd tot de mogendheden in 1839 zich erover beklaagden dat de voorwaarden van de conventie van december 1831 nog niet ingevuld waren. En ondertussen waren er al nieuwe problemen opgedoken, zowel in het buitenland als daarbuiten. Het aanvaarden van de bewuste conventie had de gemoederen van de inwoners opgehitst en een effectieve afbraak van de forten zou alleen maar olie op het vuur gooien en overkomen als een totale vernedering van België.
En dan was er nog de houding van Frankrijk die de algemene vrede leek te bedreigen. De Belgische sympathie voor zijn zuiderbuur was sinds 1831 al redelijk bekoeld en onze koning Leopold I stelde alles in het werk om de neutraliteit van zijn land in stand te houden. Dat alles lag aan de basis van de reden waarom de afbraak van de reeks forten nog niet gebeurd was en dus uitgesteld.
In 1843 en 1845 waren er interpellaties geweest in het parlement die weggewuifd werden met argumenten dat er onvoldoende budgetten waren om de ontmanteling te realiseren. Als ander excuus gebruikten ze de wetenschap dat de Kamer de conventie van 1831 nog altijd niet had geratificeerd. Verklaringen die door de grote mogendheden geweigerd werden.
En ook de publieke opinie moeide zich met de kwestie. Die eiste dat de oorspronkelijke conventie van 1831 moest aangepast worden. De versterking van Bergen moest behouden blijven en die van Ieper diende te verdwijnen. Dat gerucht dat nergens te lezen stond in geen enkel rapport, wekte hoe dan ook de onrust van het Iepers stadsbestuur op. Op 23 november 1843 vond die het nodig om te Minister van Oorlog om tekst en uitleg te vragen en eventueel te protesteren voor een dergelijk scenario dat rampzalig zou zijn voor Ieper en zijn omgeving.
Dit is een fragment uit Boek 1830-1876 van De Grote Kroniek van Ieper
