Rond het einde van de 16e eeuw waren de meubelen en de schilderijen van de schepenkamer in slechte staat. Vanaf 1548 hadden onze schepenen zowat elk jaar enkele herstellings- en onderhoudswerken eraan laten uitvoeren. In 1548 herschilderde een zekere Ieperse kunstenaar Christiaen Cordier de schouw van de schepenkamer. Welke stoffen had hij gebruikt? Bracht hij eveneens schilderwerken aan op de plekken die eerder versierd waren met wandtapijten?
Het enige wat ik wist, was dat die werken vrij belangrijk waren want men had er in totaal 126 ponden voor betaald. Men kocht zowat jaarlijks rood laken, en soms wit. Dat diende om de kussens van de zetels, de banken en de ophangingen van het buffet te stofferen. Deze uitgaven herhaalden zich aan een hoger tempo dan in voorgaande eeuw. Dat was ongetwijfeld te wijten aan de kwaliteit van het Ieperse laken dat al lang niet meer zo hoogstaand was dan de oude draperie.
In die tijd diende meester-glaswerker Pierre Welzoete als glaswerker van de stad. Enkele jaren later – in 1562 – werden nog diverse schilderwerken uitgevoerd door Jan Thevelin, in de schepenkamer en aan het houtwerk boven de trap van de lakenhalle. Met de jaren was de mooie stoffering en de rijke versiering die Jacob Cavael er op het einde van de 14e eeuw had aangebracht natuurlijk vervaagd.
Ieper was dan al niet langer die rijke stad van in de middeleeuwen. Maar, ondanks de toestand die vaak overschaduwd werd door de stedelijke financiën, beslisten onze schepenen rond die periode om de tapisserie van hun lokaal te vervangen. Jan Thevelin had in 1562 het patroon van een nieuw wandtapijt voor de schouw (het ‘cafcoen’) getekend en een jaar later schilderde meester-schilder Maillaert van de Velde meerdere tekeningen voor de nieuwe tapisserie die men voorstelde om in de schepenkamer te plaatsen.
Onze schepenen waren niet langer zoals hun voorgangers in 1420 en 1511 verplicht om zich tot vreemde ambachtslieden te wenden en lieten de tapijten vervaardigen in Ieper zelf. Tapijtfabrikant Christoffel de Roovere had zich korte tijd geleden gevestigd in de stad en, omdat hij aangegeven had om hier met zijn familie te blijven wonen om er zijn beroep uit te oefenen, kreeg hij in 1563 een gift van 18 pond uit de stadskas.
Dergelijke toelagen waren regelmatig toegekend aan vreemdelingen die mogelijk een nieuwe nijverheid tot stand konden brengen in Ieper. Het was dus deze de Roovere die deze nieuwe tapijten produceerde. Hij leverde vooreerst tweeëntwintig ellen tapijt om opgehangen te worden aan de schouw. Dit tapijt werd vervaardigd conform het patroon dat ontworpen was door Jan Thevelin en Maillaert van de Velde maar tot dan toe nog niet goedgekeurd was.
Het schouwtapijt kostte 111 ponden, zijnde meer dan 4 pond per el. Diezelfde fabrikant leverde in 1564 ook nog twee tapijten met een lengte van 2m43 en die maat kwam min of meer overeen met de hoogte van onze muurschilderingen (2m37). De nieuwe lambrisering van de ruimte werd dus aangebracht op de hoogte en lengte van de oude houten lambrisering. De lengte van de twee geleverde tapijten was 14,637 meter en die kwam ongeveer overeen met de stoffering die in 1511 geleverd was door Coenraets.
De nieuwe tapijten bedekten de muren dus over een totale lengte van ongeveer 26 meter, maar ze strekten zich uit tot boven de poorten terwijl de oude tapijten tussen een soort van kader waren aangebracht tussen deze poorten. De tapijten van de Roovere volstonden dus om de kamer te bekleden zoals dat in het verleden gebeurd was. Deze nieuwe tapisserie kostte in totaal 396 ponden, of meer dan 5 pond per vierkante el.
Vanaf 1565 dienden de schepenen waarvan een deel burgers die trouw bleven aan de oude religie en andere die voorstander waren van de nieuwe religie zich meer bezig te houden met politieke, godsdienstige en militaire kwesties dan met beslommeringen van lokaal niveau. Anders gezegd: tijdens deze erg woelige periode werd de naam van de schepenkamer amper genoemd in de documenten van de 16e eeuw. Buiten natuurlijk de gevallen waarvan er sprake was van lokale evenementen die te maken hadden met de algemene geschiedenis van de stad.
In 1565 kende de reformatie heel wat voorstanders in Ieper en in heel het Westland. De calvinistische preken werden meer en meer gegeven en de nieuwe aanhangers gingen er met stokken en andere wapens in massa naartoe. Het volgend jaar doorliepen hele gewapende benden de dorpen, plunderden de kloosters, verschaften zich de toegang tot de kerken en braken ze er alle heiligenbeelden. Eén van die gewapende benden lag al enkele dagen op de loer in de omgeving van de stad en zocht naar middelen om er binnen te dringen toen de graaf van Egmont, de gouverneur van Vlaanderen op 13 augustus 1566 op bezoek kwam in Ieper.
De volgende ochtend begaf hij zich naar de schepenkamer en nam er diverse maatregelen om de wanordelijkheden te voorkomen. Hij liet een groot deel ambachtslieden en gewapende gilden optrommelen en beval iedereen om in de aanwezigheid van de schepenen, de raadsleden en notabelen de eed van trouw af te leggen aan de koning van Spanje. Dat moest gebeuren met de formule die recent verordend was.
Hoewel de storm al rommelde buiten de stadspoorten en ondanks het aandringen van onze magistraten, besliste Egmont plotseling om de stad achter zich te laten. Men wist dat het gedrag van de graaf van Egmont bij dit vertrek en de toelating die hij later zou geven om te komen prediken in Ieper later zouden aangehaald worden in de akte van beschuldiging die in 1568 zou opgesteld worden tegen de gewezen gouverneur van Vlaanderen.
Na het vertrek van de graaf op 16 augustus drongen de iconoclasten met geweld binnen in de kloosters en de kerken waar ze alle kunstwerken vernielden. Het was toen – volgens onze kroniekschrijvers – dat men de grafsteen van Robrecht van Bethune vernielde die er sinds 1322 opgesteld stond in het midden van de Sint-Maartenskerk.
Enkele dagen later – op 28 augustus – was de Grote Raad samengekomen in de schepenzaal om er te beslissen over de te nemen maatregelen om de orde te herstellen. Op dat moment bood een groot aantal gereformeerden zich aan in de lakenhalle, voor de poort van de schepenkamer. Ze vroegen om er te mogen binnengelaten te worden. Hoewel de Raad er enkel maar in toestemde om zes of acht van die burgers te ontvangen, drong de menigte binnen in de schepenkamer.
Er werd een lezing gegeven met de opsomming van de grieven en verwachtingen van de aanhangers van het nieuw geloof en meerdere van hun sprekers ondersteunden hun eisen in de meest gewelddadige bewoordingen. Men trof in Diegerick’ s werk ‘Justification du magistrat d’Ypres (1566-1567) de bijzonderheden en interessante details aan over het inpalmen van de schepenzaal en de evenementen die zich in 1566 en 1567 afspeelden in de stad.
In alle tijden kon men vaststellen, in 1566, net zoals in 1359 als in 1477 dat onze schepenkamer het toneel was van de openingsscene, de proloog van rellen, tumult en revolutie die zo vaak de openbare orde van de stad in gevaar brachten. Ondanks deze gebeurtenissen, de oorlogen en de religieuze strijd van die tijd hielden onze magistraten zich in 1575 bezig met een project dat het uitzicht van de bijgebouwen de oostelijke zijde van de schepenzaal gevoelig zou veranderen.
De antieke schepenkapel, de kleine vergulde halle en de burelen die er twee eeuwen eerder gebouwd waren, bleken zich in een bijzonder slechte toestand te bevinden en men besliste om de ‘veil ouvrage’ of het ‘Oude Werk’ te vervangen door een ‘Nieuw Werk’. Het was in die dagen dat men de eerste projecten van ons actuele Nieuwerck aanvatte. Maar de schepenen konden er niet direct gevolg aan geven door de politieke omstandigheden van het moment. De uitvoering van deze projecten werd vertraagd en dat gebeurde ongetwijfeld door de onlusten van die tijd.
Met Pasen 1578 brak een nieuwe volksopstand uit te Ieper, gevolgd door een nieuwe op 20 juli. Een bende Gentenaars – gestuurd door Ryhove – drong binnen in de stad en toen werden de kerken en de religieuze instellingen net zoals in 1566 overgeleverd aan plundering en vernieling. De wet in Ieper werd vernieuwd, de magistraten die trouw gebleven waren aan de koning werden gearresteerd, in de gevangenis gegooid en vervangen door burgers die aanhanger waren of toegewijd aan de nieuwe religie. Men herstelde de oude vestingen en richtte er een nieuwe verdedigingsinfrastructuur op.
Maar de stedelijke werken zelf werden allemaal uitgesteld. Ieper veranderde vanaf dan in een wapenplaats en het depot van de Algemene Staten in het Westland. Een toestand die zou aanhouden tot in 1584. Op 7 april 1584 volgde een strikt beleg van Ieper dat meer dan acht maanden zou aanhouden. Maar Ieper zag zich tot slot verplicht om zich over te geven aan de heer van Werp, de commandant van het legerkorps van Alexander Farnese die hem al in augustus 1583 het bevel gegeven had om Ieper in de tang te nemen.
Op 21 mei 1584 haastte Alexander Farnese zich om de onderworpen stad onder zijn controle te brengen en het bestuur van Ieper enkel en alleen in handen te geven van goede katholieken en alle heretiekers weg te jagen uit de stad. De nieuwe magistraten belastten onmiddellijk François Moenaert om de opgehangen tapijten in de schepenkamer te herstellen en er de wapens van de koning van Spanje te schilderen.
Het meubilair van hun schepenkamer was de hele tijd slecht onderhouden geweest en vermoedelijk erg toegetakeld tijdens het beleg. Men vernieuwde de zetels en de bekleding van het buffet. Dat betekende een serieuze kost want onze tresoriers betaalden in 1584 meer dan 93 ponden voor de aankoop van diverse stukken laken die bestemd waren voor het herovertrekken van de zetels. En in 1587 dan nog eens meer dan 49 ponden voor de levering van bijzonder fijne stametten, die dienden als tafelkleed voor het buffet. Gelijkaardige uitgaven stond eveneens vermeld in de rekeningen van 1593 en die van de volgende jaren.
De iconoclasten die de beelden verbrijzelden en de kerkschatten plunderden, namen die tevens de versieringen van de schepenkapel mee? Waren zijn kerkschatten tijdens het beleg verkocht? Op een moment dat alle beschikbare middelen en proviand compleet uitgeput waren? Al het geld was op dat moment verdwenen. De legende van een nieuw soort ‘noodgeld’ dat in 1583 geslagen was, maakte in elk geval allusie op de verkoop van die bewuste ornamenten en heilige vaten.
Hadden de magistraten zich verplicht gezien om dergelijke maatregelen te nemen zodat ze hun eigen noodgeld konden slaan? Wat er ook van aan was; men vernieuwde tussen 1583 en 1595 zowat het hele meubilair van de schepenkapel, met inbegrip van de heilige vazen en de versieringen van deze kapel. In 1588 hadden onze magistraten boven de Mesenpoort de emblemen van de koning, van Vlaanderen en van Ieper laten aanbrengen. Die waren gesculpteerd door onze opmerkelijke Ieperse beeldhouwer Urbain Taillebert en ingekleurd door zijn landgenoot schilder Moenaert.
Dit is een fragment uit Boek 1529-1599 van De Grote Kroniek van Ieper
