Op de 4e juli van het jaar 1289 kwam proost Jan III van Sint-Maartens de belofte van zijn voorganger na door de bouw van een kapel die aanleunde tegen de hoofdkerk en waar voortaan voor de eeuwigheid missen mochten opgedragen worden in het nieuwe gebouw. Enkel op de dagen dat er sermoenen werden gehouden, dienden de misvieringen op een ander tijdstip te worden georganiseerd.
Na de dood van proost Willem op 14 september 1289 was Robert Madidus de nieuwe sterke man van de Sint-Maartensproosdij geworden. Zijn vader was koninklijk adviseur en zijn moeder heette Marguerite Bucquet. Rijk en machtig volk. Zijn broer Jacques van Boulogne schopte het tussen 1287 en 1301 tot bisschop van Terwaan en zijn andere broer Willem stond bekend als een moedige verdediger van zijn land.
Jacques van Boulogne was al in 1287 moeten tussenkomen om het al lang aanslepend conflict tussen het kapittel van Ieper en de aartsdiaken van Vlaanderen in Terwaan uit de wereld te helpen. Het was niet verwonderlijk dat die relaties met de aanstelling van zijn broer Robert Madidus de volgende jaren probleemloos zouden verlopen. De bisschop kwam voortaan regelmatig naar Ieper waar hij telkens enkele dagen in de abdij logeerde.
De kanunniken waren telkens zwaar onder de indruk van het feit dat de bisschop de eigenste broer was van hun patroon. Maar toch bleven ze op hun hoede voor de bedoelingen en de verborgen agenda van het hof van Terwaan en ze zorgden er telkens opnieuw voor om hun rechten en privileges te laten herbevestigen. Zo bijvoorbeeld op Sinksen van het jaar 1290. Bisschop Jacques van Boulogne kwam de mis voordragen in Sint-Maartens. Zijn persoonlijke kapelaans muisden er van onder met de offerandegelden die in de handen van hun bisschop werden gestopt.
Maar de Ieperse kanunniken wilden niet zomaar de kaas van tussen hun boterhammen laten wegpikken. Op de dagen wanneer er grote plechtigheden doorgingen, hadden ze al de rechten op de opbrengsten. Pinksterdag stond zo bijvoorbeeld aangeschreven als ‘uno natalium’. Maar het duurde nog tot 3 februari 1291 vooraleer ze hun geld zouden terugzien. Broer-bisschop moest zich die 3e februari trouwens zelf in Ieper bevinden, want hij verklaarde er dat hij drie keer had gelogeerd in de abdij voor in totaal zes dagen.
Met een niet te miskennen arrogantie liet hij weten dat Ieper maar recht had op drie dagen en dat de extra dagen mochten beschouwd worden als een teken van hoffelijkheid, een uitzonderlijke gunst van zijn kant. Tijdens het weekend van Sinksen van 1291 verbleef hij opnieuw in de Sint-Maartensabdij en op 23 oktober herhaalde hij nog eens welk immens voorrecht dit betekende voor de Ieperlingen.
Ook de aartsdiaken van Vlaanderen – Jacques van Etaples – kwam logeren. De kanunniken hadden recht op de eerste dag, maar de tweede dag stond gestipuleerd als ten dienste en op vraag van de geestelijken. Proost Madidus zorgde eveneens voor een samenwerking tussen de abdijen van Ieper en die van Onze-Lieve-Vrouw van Boulogne.
Blijkbaar koesterden de geestelijken van Boulogne een grote bewondering voor de kanunniken van Ieper. Ze beloofden bij het overlijden van eventuele Ieperse geestelijken om over te gaan tot een speciale misviering en daarbij de arme mensen uit de regio niet te vergeten. De proost van Ieper schopte het nu zelfs tot proost van de Artesische abdij van Ruisseauville (Beata Maria in Nemore) waar hij flink wat tijd en energie in stopte en trouwens de jurisdictie over de plaats in handen kreeg.
Een mens kon maar op één plek tegelijk zijn en dat liet zijn sporen na daar achter de lakenhalle. Robert Madidus besliste om enkele eigendommen van de abdij van de hand te doen om met de opbrengsten daarvan een hofstede met alle bijhorende tiendrechten in het Franse Calonne te kopen. De rechten op Passendale, Langemark en die van Reningelst werden verkocht voor het bedrag van 32 Parijse ponden met de lakenhalle als borg indien de Ieperse geestelijken hun verplichtingen niet zouden nakomen.
Deze borgstelling bewees de geraffineerde verwevenheid tussen de rijke geestelijkheid en de burgerij van de stad. De welvarende 13e eeuw liep op zijn laatste beentjes. Het vet was van de soep voor het kapittel. Het aantal acquisities was op de vingers van één hand te tellen. Graaf Gwijde van Dampierre dook rond 29 oktober 1295 op in de Novum registers toen hij zijn baljuw in Cassel instructies gaf om een eigendom aan de voet van de Casselberg over te maken aan het Ieperse klooster. Het ging om gebouwen, weidegrond, waterlopen en een flink stuk landbouwgrond.
In 1296 braken de tijden aan dat de Franse koning Filips de Schone een onhoudbare tirannie zou uitstorten over Vlaanderen. In zijn strijd tegen Gwijde van Dampierre zette de gehaaide Filips de Schone de lijnen en de valstrikken uit van een op en top misleidende politiek met als bedoeling de graaf te treffen en vooral om het machtige Ieper aan zijn kant te krijgen. ‘Ce fut en vain’ lazen we in hun registers.
Ieper liet zich niet in een-twee-drie verleiden. Toch slaagde de koning er in om verdeeldheid te zaaien in de stad. Tussen de Ieperse rijkelui – de heren – bevonden zich nogal wat aanhangers van de lelie terwijl de ambachtslieden trouw bleven aan hun graaf en toegewijd waren aan de oude leeuw van Vlaanderen. Het kapittel kwam in een vrij delicate positie te staan tussen beide Ieperse belangengroepen, geprangd tussen de uiteenlopende vaderlandslievende gevoelens.
Ondanks de wetenschap dat de broer van proost Robert Madidus de functie van bisschop in Terwaan bekleedde en een leidende rol speelde voor de leliaards, kozen de proost en de deken van Sint-Maartens van bij het begin de zijde van Gwijde van Dampierre. De proosdij steunde de graaf van Vlaanderen volop bij diens claims en klachten die hij bij het pauselijk hof van Rome neerlegde tegen de koning van Frankrijk en tegen Jean, de bisschop van Doornik en zijn vertegenwoordiger Leonard, de proost van Brugge.
Ook de abdij en het kapittel van Mesen bevonden zich in het andere kamp. Van zijn kant liet de graaf op 26 maart 1297 via een notariële akte optekenen dat hij te allen tijde de eigendomsrechten van Sint-Maartens zou blijven verdedigen en dat hij zou instaan voor de kosten die ze maakten voor hun tussenkomsten in Rome. De kanunniken zouden de volgende jaren vermoedelijk wel trouw blijven aan hun gedragsprincipes.
De oorlog brak hoe dan ook uit. Ieper moest drie keer zijn poorten sluiten om te weerstaan aan de Franse aanvallen. In het jaar 1300 was de situatie echter onhoudbaar geworden en forceerden de troepen van Filips de Schone de toegang tot de stad die zich nu moet schikken naar de grillen van de koning. Ieper kreeg een harde behandeling.
De 16e juni van 1301 kwamen Filips de Schone en de koningin van Frankrijk met hun uitgebreid gevolg op pronkbezoek naar Ieper. Het resultaat van dat bezoek werd op 1 september te Rijsel zichtbaar. De leliaards kregen een leidende rol in het stadsbestuur. De triomf van de lelie was echter een kort leven beschoren. Begin juni 1302 ontvingen de verbitterde klauwaards binnen hun stadsmuren het bezoek van de zonen van de gevangen gezette graaf.
De 11e juli stonden Ieperse milities paraat in Kortrijk en droegen ze bij tot de merkwaardigste dag uit de Vlaamse geschiedenis. Achteraf, in afwachting van een Franse revanche, werkten de Ieperse burgers zich vanaf november in het zweet om de buitenwijken te beschermen door de aanleg van extra grachten en versterkingen.
Tijdens deze grote strijd om de vrijheid bleven de cartularia van Sint-Maartens stil. De laatste keer dat Robert Madidus effectief geciteerd werd, was op 20 november 1294. Zijn dood werd door verschillende bronnen bevestigd in het jaar 1299 maar dat kon net zo goed in 1302 geweest zijn volgens geschiedschrijver Malbranq.
Dit is een fragment uit Boek 1290-1380 van De Grote Kroniek van Ieper
